PERANG WEGU ANA RALO

PERANG WEGU ANA RALO (DHAWE) DAN LAPE I

Ta tau tito bhada koo Wegu Ana Ralo ta ngaza “NGE”. Ge poa reku imu kai lau Nabe naa pazo moo bhada tau la’i. One sa poa NGE walo zeta Ola Dhawe toda wegu bhada kodha sa eko mona tei. Wegu nee Nge saka ne jara kai gae bhada dhu zele lipu ta zuna ngaza RATE KODHE (disebelah timur dari penginanga sekarang), Wegu nee Nge lele ata mega demu puu tolo lobo koli so: , ,Eja..... to’o tuli wau zeta keka moo inu koli. Wegu ne Nge kai ulu zeta keka ata ta mega demu zua ke ngaza “PONU WEA”. (Ponu Wea azi koo RATO WEA nee TODA WEA). Ponu Wea nau demu so: , , Ala nee muku tea ta ngao zoko one kuta pare moo tau pilu koli. Dhu zeta keka demu wage one kuta pare moo ala muku tea, demu tei ana kita ata dhesi padi one kuta pare, demu rubu walo ana kita ata one kuta pare.

Sako negha koli, Penu Wea kai Zeta keka ngale Wegu so: , , Eja....ba muku tea ta ngao watu miu ala moo tau pilu koli. Wegu talu so: ,, kami gae mona raka. Ponu Wea ngara kai ala muku tea, imu waga one kuta pare ta wegu gae negha, imu ala muku tea sa sepi. Negha Penu Wea pati muku, kobhe koli ti’i Wegu nee Nge. Uzu demu zua bhia inu koli, Ponu Wea siba tau nee  ea ngasi so: , , Eja.... ngao ti’i miu koli ta bai pawe, miu bhia inu leki miu tei nee kungu – kungu. Ngao ti,i miu muku ta tea zia, miu bhia ka leki miu tei nee kanga kanga.  Wegu talu so: , , Eja.... tebhe kau ta mega kami ta bana so, too musu bako, kami ta moa ae, kau ti’i kami we(wai) koli. Tebhe koli kau tau ta bai pawe, kau ti’i kami, kami bhia inu uzu ulu kami soo ro. Muku kau ta tea zia kau ti’i kami, kami bhia ka, uzu tuka kami soo laza. Bholo kau ta tau nee ae ngasi so: , , Miu moa ae, ngao ti’i miu koli ta bai pawe, miu bhia inu leki miu tei nee Kungu – kungu, mema tebhe kami tei ne kungu - kungu . Kau ngasi so: , , Muku kau ta tea zia, ngao ngao ti’i miu, miu bhia ka leki miu tei nee Kanga – kanga, mema tebhe kami tei nee kanga – kanga.

Uzu taku mea PONU WEA ku ana kapo imu siba legho Wegu nee Nge dhu zeta SEA PAZO. Puu one kena, Wegu nee Nge bhale walo legho Ponu Wea nee ta Lape so Penu Wea.... kau ta ngasi so koli kau ta bai pawe, kau ti’i kami, kami bhia inu leki kami tei nee Kungu – kungu, mema tebhe kami tei nee Kungu – kungu. Kau kau ngasi so, muku kau ta tea zia, kau ti’i kami , kami bhia ka, leki kami tei nee Kanga- kanga, mema tebhe, kami tei nee Kanga – kanga.

Puu zele SEA PAZO, Wegu nee Nge legho ta lape, pega nee tuba dhu Lowo Mobo, Deko Singidama, Wolo Gala,Ulu Guru, Rate Waka, Nua Kutu, Poma Mela,Rate Dhema, Wisa Pamo, Sangatoro, Kobarosa, Ulu Tanga Sala, Togu Ngesu, Eko Poma Loke dhu zili Boa – boa (Ika Wisa Roa Ra’e). Dhu zili Boa – boa, Wegu, Nge nee Ame Ebu ta lape ta ngaza RATO WEA nee TODA WEA siba siba solo so: , , miu ne zuu nolo dia. Ke demu ta bo dhesi polo, ko bera dhesi wera, wiwi ne sala ko lema ne leko too dhesi lo, bana dhesi weki. Pazo one dia, miu zale mai aku, kami zele mai aku . one kena wegu nee Nge wa,u jara, moo rasi lima ta fara ra. Nabu rasi  lima, ika bhedhi puu zale mai nanga, Wegu siba Dha’o. Sa negha imu tei roa tolo da’a kaju, Wegu siba sega. One kena Wegu, Nge, Rato Wea nee Toda Wea nee Ame ebu ta sa pogha, wisa ika, ra’e nee roa, siba pasi tai so : , , PAZO TA DIA BOA – BOA KE BHILA KOBA BUE KO WOLE ROLO (TANA KOBE BUE WOLE ROLO), MIU ZALE MAI AKU, KAMI ZELE MAI AKU. EZA POA ZUA MAI PATA NE NEA, SEZU NE GEDHE. SAI TA WIWI............... SAI TA WIWI SALA KO LEMA LEKO TOO DHESILO. BANA DHESI WEKI.

Papa solo negha nee ta Lape, Wegu watu Nge kai gae bhada ta ma mona tama kopo. Nabu bana gae bhada ola kobe, Nge sabu nee bhada ne bale kita ata ta nabu ai dhegha, imi siba nutu. Negha imu kai zeta Ola Dhawe siba pera de demu ta meza zeta Ola Dhawe, moo tau pata “BUKU GUA” Bhila kena ge kobe Nge poto sabu nee demu ta ai dhegha. Pata kena siba ngaza  PO LOKU, FERA. Pata Po Loku zuna ne Lia uzu bai gore. Sai ta tau sala siba bogo nojo.

Mona bhose wali, Wegu watu Nge kai gae bhada ta ma mona tama kopo lau NABE. Nge sabu wali nee bhada ta nabu ai dhegha. One kena Nge tei nee ta BUE NAGO sa gae. Imu rai ta bue kena moo tau fai imu. Nge paru ala ta RUGU ta bue nago kena. Bhada sa pogha ghegha, siba tama walo nama rugu demu. Bholo sa pogha uzu bai ghewa, talo tama sala nama rugu ta moko pesa.  Bhada ta mosa ko ta metu tama one rugu ta ana, weki demu meze bholo tadu tuga lewa fate. Bhada ta ana tama one rugu ta mosa, tadu demu lewa sepa. Puu one kena bhada ta mona tama kopo siba bela peke. Ta bue nago siba bale kita ata, uzu rugu imu Nge zoko negha. Nge risi nee ta bue nago kai zeta ola dhawe moo tau fai imu. Dhu zeta Ola Dhawe, ine weta kena bhia tama boa uzu taku mea. Nge zoko fai imu zeta Nappu Wedhu (di Boa Be sekarang). Uzu Nge nenga talo fai imu, imu gae nee lie wutu, nee kaju lewa ta gegho. Rea moo tau kungu a’i, kaju gego moo tau tadu. Rugu fai imu, imu ti’i walo. One kena Nge nee fai imu siba bale bhada, ne meza lau mala. Bhada kena (Nge) mata napa ta GOA gae zua pasa (tembak) lau AE DJA. Demu zua nai nee kowa sapa kai pasa bhada. Nabu bedi bo, bhada Nge mata, sa gae ta ngaza RITU Ebu (buaya) siba kiki. Lipu kena siba ngaza KIKI RITU. Bholo zuna ne tebu nee koli lipu kena siba ngaza KOLI, Bholo zuna riwu soo bheta”LAI LOE”.

PERANG WEGU ANA RALO (DHAWE) DAN LAPE II

Nolo bhada ta tama uma, koo Ame Ebu ta Lape ta ngaza DJERA. Djera tau nee ngasi so : , , Wegu.... kau ta nee bugu gete, ngawu ngao, bhada kopo, bhada kau kami sega uzu tama uma kami. Repe kami mara sae sega, kota kami mara buru ngera. Wegu puli wali so : , , tebhe.... ngao ta nee bugu gete, ngawu ngao, bhada kopo.repe kau mara sae sega, kota kau mara buru ngera, bholo miu latu ngusa leki ae ta puu dia LOWO MOBO, uzu awu ngao mara koro teri, watu ngao mara era wala. One kena demu siba papa sola (Sola = Lawan, Perang). Papa sola negha ame ebu ta Lape nee Wegu Ana Ralo siba babho koo LANGE TANA, moo bhada koo Wegu mona ngala laga tana watu ta Lape. Lange tana kena puu WONGA WALA, LIA TITU, NGABA TATA.

PERANG REDO (DHAWE) DAN LAPE

Redo ana ko Eko ta nara koo Bue Djawa (Penu Gae) ta puu zili SOA, meza dia tana Dhawe moo tau teka ngawu koo WEGU ANA RALO, nee teke BUKU GUA TANA WATU TA DHAWE. Papa sola (perang) nee ta Lape nolo koli zeta ULU MAPA. Inu tuga sa poa nee sa leza. Ata pogo so koli imu, one sa poa nabu manu kako, Redo kai nepi ata ta so koli, imu zenge wunu koli ta fufa, nee wali imu lele sezu kita ata dhei dhezo so : , , eee.... neka tebhe koli mosalaki ta Dhawe, kolu kou ta la mawe. Redo siba siba ngale so : , , kau sai ta so koli ngao! Puu sako jeka zuna puu sako jeka zuna ngao inu tuga sa poa nee sa leza. Puu tolo lobo koli ata kena talu so: , , Ngao Rowe Tose, mosalaki ta Lape. Puu manu kako sa pau dhu weka beta imu mona wau. Imu ala koo wunu koli, ike nama ege, nama foko, nama a’i lima moo tau bele. Redo taku ata dia mona koo kita ata, bholo wai koo dewa ai ta so koli imu. Redo ku ta mosalaki pu zili Ola Dhawe mo legho ata kena, weka beta ROWE TOSE siba le dhu zele LAGE TASO (Lage= perangkap dan Taso= nama orang),Rowe Tose keze , uzu imu ne sade. One kena mosalaki ta Dhawe siba bele imu, ta ulu saba dheo zeta Ola Dhawe, ta lie dada siba tau goro – goro, ta lasu nee ta bua siba tau tuba eku nabu one ta “MASI AE”